Чаму я выбіраю праграму “Школа 2100 – Беларусь”

Год я працавала ў рамках эксперіменту па праграме “Школа 2100 –  Беларусь”. Хачу падзяліцца некаторымі меркаваннямі, вынесенымі з маёй уласной дзеёнасці, і выказаць свае ўражанні ад гэтай праграмы.

Яшчэ некалькі гадоў назад, дасягнуўшы пэўных вышынь у сваёй прафесіі (здала экзамен на вышэйшую кваліфікацыйную катэгорыю), назапасіўшы за дваццаць гадоў працы пэўны вопыт, адчувала незадаволенасць то вучэбным матэрыялам (яго зместам), то традыцыйнымі метадамі выкладання. Незадаволенасць дасягнула той вышэйшай кропкі, калі хочацца кінуць усё... Але ці лёгка пачаць усё спачатку ў 40 гадоў?! I класы ж выпускала неблагія (па меркаванню адміністрацыі школы і калег).
На чарговых курсах павышэння кваліфікацыі пазнаёмілася з новымі педагагічнымі тэхналогіямі. Пачала шукаць і сама аўтарскія праграмы, зацікавілася тэхналогіяй "Крок за крокам". І вось у чэрвені 2001 года ў Акадэміі паслядыпломнай адукацыі ладзіліся курсы па адукацыйнай сістэме "Школа 2100". Мяне захапіла ў ёй многае: сістэма стваралася спецыяльна для масавай агульнаадукацыйнай школы. У Расіі па ёй вучаць ужо больш як восем гадоў. Падручнікі па ўсіх прадметах уяўляюць сабой сістэму вучэбных кніг, напіса–ных у адзіным метадапагічным, метадычным, дыдактычным і псіхалагічным ключы. Усе падручнікі поўнасцю забяспечаны метадычнымі рэкамендацыямі, дыдактычнымі матэрыяламі. Вырашана праблема пераемнасці і бесперапыннасці адукацыі: ад падрыхтоўчага да старшых класаў. У аснове адбору зместу ляжыць прынцып "мінімакса" гэта значыць – прапаноўваецца максімум матэрыялу, з якога кожны клас і вучань можа ўзяць свой мінімум.
У маім класе 27 вучняў (16 дзяўчынак і 11 хлопчыкаў). Адбору ў клас не было ніякага, туды трапілі тыя дзеці, чые бацькі маглі заплаціць за падручнікі і хацелі, каб іх дзеці займаліся па адукацыйнай праграме "Школа 2100 – Беларусь".
На пачатак мінулага навучальнага года (сярэдзіна верасня) праверка тэхнікі чытання паказала (вызначаўся спосаб чытання): плаўнае, цэлымі складамі (шматскладовыя цяжкія словы – па складах) – 6 чалавек; па складах – 12 чалавек; па складах, але з памылкамі – 2 чалавекі; не ўсе літары ведаюць, блытаюць іх, не ўсё зліваюць, палітарнае чытанне – 7 чалавек.
Вельмі добра, што "Мая любімая Азбука" напісана для дзяцей, якія прыходзяць у школу з розным узроўнем развіцця ўмення чытаць. Дзеці, якія вучыліся чытаць, авалодвалі навыкам чытання, а тыя, хто ўжо ўмеў чытаць, удасканальвалі гэты навык, атрымлівалі неабходныя тэарэтычныя звесткі, вучыліся разумець прачытанае, праводзіць складова–гукавы і гукава–літарны аналіз слоў і г.д.
На канец года вынікі тэхнікі чытання былі такімі: 1 група: 32–46 слоў у хвіліну – 7 чалавек (26 працэнтаў); 2 група: 52–66 слоў у хвіліну – 10 чалавек (37 працэнтаў); 3 група: 70–118 слоў у хвіліну – 10 чалавек (37 працэнтаў). Сярэдняя тэхніка чытання па класу – 65,6 елоў у хвіліну.
Навучыць чытаць – складаная задача, але навучыць разумець тэкст намнога складаней. Важна, на маю думку, не проста навучыць чытаць, а развіць цікавасць да чытання. Напэўна, ні для каго не сакрэт, што чытанне – прадмет прымусу (так было, ёсць і будзе). І вось тут вялікую ролю адыгрывае методыка работы з тэкстам, фарміраванне ў дзяцей правільнай чытацкай дзейнасці, маюць значэнне і тэксты, якія прапануюцца для чытання, – іх змест, структура, мова.
Аўтары "Маёй любімай Азбукі" і кніг па літаратурнаму чытанню, на маю думку, дапамагаюць вырашаць пакуль нязвычную для школы задачу – навучыць школьнікаў прыёмам, якія дапамагаюць разумець мастацкі тэкст. Без гэтага немагчыма нараджэнне Чытача, які, паводле слоў Гётэ, "судіт, наслаждаясь текстом, н наслаждается, рассуждая".
Відавочна, што менавіта такое ўспрыняцце чалавекам мастацкага твора з'яўляецца кан–чатковай мэтай выкладання літаратуры ў школе. І пачынаць шлях да такога Чытача неабходна з ранняга ўзросту, пакуль адкрыты душа і розум і не ўзнікла негатыўнага стаўлення да кнігі.
Ёсць у "Маёй любімай азбуцы" тэксты, якія мне не вельмі даспадобы: адны – сваёй складанасцю, другія хацелася б тэматычна наблізіць да нашай Беларусі. 3 гэтага становішча я выйшла так: набыла для ўсіх дзяцей вучэбна-метадычны дапаможнік "Вучымся чытаць" (аўтар – Г.Д.Баразнава, Орша, "Дыяль", 2001 г., выданне другое, дапоўненае і перапрацаванае).
На чацвёртай старонцы да ецца складовая табліца. Па ёй я праводзіла  "размінку" – свое асаблівы трэнінг для навучання хуткаму чытанню. Невялікія тэксты дапамагалі дзецям адчуць задавальненне ад хуткага атрымання інфармацыі. У дапаможніку шмат нацыянальнага кампанента, таму і гэтае пытанне было поўнасцю вырашана.
Адна з вартасцей "Маёй любімай Азбукі" – прапедэўтычнае азнаямленне дзяцей з шэрагам моўных з'яў з галіны фанетыкі, лексікі, словаўтварэння, марфалогіі, сінтаксісу і пунктуацыі, арфаграфіі, а таксама значнае ўзбагачэнне слоўнікавага запасу дзяцей. Для паспяховага авалодання слоўнікавым багаццем мовы вучань павінен кожны дзень дадаваць да свайго слоўніка прыкладна 8–10 слоўных адзінак і значэнняў. Падручнікі "Мая любімая Азбука" і "Мае чарадзейныя пальчыкі" з'яўляюцца добрай крыніцай узбагачэння і ўдаска налення слоўніка дзяцей.
Умераная прапедэўтыка ў перыяд навучання чытанню і пісьму дазволіла плаўна перайсці да навучання рускай мове.
Навучанне грамаце – інтэграваны курс. Вось плюсы такога камбінаванага ўрока: частая змена дзейнасці; матэрыял дубліруецца; матэрыял тэматычна аб'яднаны; рэзерв для індывідуальнай работы; матэрыял раўнамерна размер каваны (у азбуцы і пропісях па чарзе); эканомія часу; паралельнае развіццё ўсіх відаў маўленчай дзейнасці (слуханне, прагаворванне, чытанне, пісьмо). Адзіны мінус, на маю думку, у арганізацыі такога ўрока – шмат дапаможнікаў на вучэбным стале. Але гэта толькі напачатку.
Хочацца сказаць пра тэксты для чытання, уключаныя ў азбуку. На левых старонках разваротаў тэксты (перш за ўсё яны прызначаны для дзяцей, якія вучацца чытаць, але і тыя, хто чытае, могуць працаваць з імі) складзены з улікам таго, што ўжо на самых простых, маленькіх тэкстах настаўнік можа пачынаць фарміраванне ў вучняў правільнай чытацкай дзейнасці. У тэкстах ёсць матэрыял для аналізу зместу і сэнсу, яны даюць магчымасць працаваць з назвай, назіраць за мовай. Тэксты разнастайныя па змесце, маюць выразны пазнавальны, маральны і эстэтычны характар, у іх ёсць іронія і гумар, дабрыня і пяшчота. У некаторых маленькіх апавяданнях паяўляецца персанаж, які пастаянна прысутнічае на старонках кнігі для чытання "Кропелькі сонца", – Вова Калеснікаў (апавяданні "Наша выстаўка", "Нашы спартсмены", "Хто кім стане?", "Страшны сон").
У рабоце па пропісях я выкарыстоўвала рэкамендацыі В.В.Пронінай, пра якія пачула на азнаямленчых курсах у Акадэміі паслядыпломнай адукацыі: асаблівую ўвагу ўдзяляць штрыхоўцы (на ўласным вопыце заўважыла, што дзецям вельмі падабаецца штрыхаваць, і гэта добра рыхтуе руку да пісьма); пачынаючы з другой пропісі, прапісвала з дзецьмі не ўсё, а толькі тое, што не вельмі добра атрымлівалася; больш злучэнняў; паяўляюцца першыя слоўнікавыя словы, але яны не для запамінання; звяртаецца ўвага на вымаўленне і напісанне; правяраць пропісі лепш зялёным колерам (падкрэсліваць); пра тэкст: лепш не спісваць усе, а выпісваць што-небудзь незвычайнае.
Упершыню працавала па пропісях у шырокую лінейку. Сумненняў было шмат, але яны, як аказалася, былі дарэмнымі. Дзеці ад урока да ўрока ўдасканальвалі навык пісьма. Вядома, працы яшчэ вельмі шмат. Але не спатрэбілася тлумачыць розніцу паміж рабочым радком і дапаможным, у дзяцей не будзе стрэсу пасля пераходу да сшыткаў з шырокай лінейкай. Магчыма, каліграфія і не на належным узроўні. Але ці патрэбна яна ў наша камп'ютэрнае стагоддзе?!
У гэтай праграме рэкамендуюцца дамашнія заданні. Так я іх і задавала – рэкамендава–ла выканаць. Дзеці ахвотна рабілі іх, бо яны займаліся любімай справай. Перагрузкі не ўзнікала: яна бывае тады, калі займаешся нелюбімай справай, і залежыць не ад колькасці, а ад якасці вучэбнай дзейнасці.
Зразумела, узнікала і шмат іншых пытанняў: ці правільна я дзейнічаю, ці не парушаю аўтарскую задуму? Мне пашчасціла ў сакавіку 2002 года (на вясенніх канікулах) пабываць у Маскве на паглыбленых курсах па прадметах гуманітарнага цыкла адукацыйнай сістэмы "Школа 2100", якія пацвердзілі правільнасць выбранага мной шляху.
У ходзе работы курсаў адбылася Шостая усерасійская канферэнцыя "Школа 2100" у рамках эксперыменту па мадэрнізацыі зместу і структуры адукацыі". І мы, прадстаўнікі Беларусі, былі яе ўдзелынікамі.
Вярнуўшыся ў Мінск, я з яшчэ большым натхненнем і ўпартасцю працягвапа працаваць. І вынікі не прымусілі сябе чакаць.
Настаўнікі, якія працуюць па адукацыйнай сістэме "Школа 2100 – Беларусь", маюць унікальную магчымасць аб'ектыўна ацаніць, наколькі добра сфарміраваны ўменні і навыкі па навучанню чытанню і пісьму ў вучняў.
Адразу пасля заканчэння вывучэння "Маёй любімай Азбукі" праводзіцца тэсціраван–не. Заданні тэстаў і іх падпункты аб'ядноўваюцца ў шэсць груп: "Стандарт", "Дадатковы матэрыял", "Фанетыка", "Арфаграфія", "Сінтаксіс", "Разуменне зместу тэксту". Мэта даследавання – аб'ектыўна ацаніць, наколькі развіта ў вучняў уменне чытаць, вызначыць агульны ўзровень развіцця.
А вось па матэматыцы, набыўшы "Электронны дадатак" да падручніка матэматыкі Л.Г. Петэрсан (Петерсон), я на працягу ўсяго навучальнага года своечасова выяўляла і ліквідоўвала прабелы ў ведах як агульныя для класа, так і характэрныя для кожнага асобнага вучня. Выкарыстанне гэтай праграмы істотна эканоміць час, які затрачваецца на аналіз вынікаў кантролю: каля дваццаці справаздач па кожнай кантрольнай рабоце складаецца за паўгадзіны.
Справаздачы дзеляцца на дзве асноўныя групы: першая складаецца з вынікаў па класу, другая – індывідуальна па кожнаму вучню. Прычым вынікі вучня разглядаюцца асобна ў параўнанні з класам і ўзроставай групай.
На аснове гэтай інфармацыі я своечасова карэкціравала працэс навучання, забяспечваючы пры гэтым індывідуальны падыход да кожнага вучня ў класе. А таксама рэгулярна інфармавала бацькоў аб выніках навучання.
Вось вынікі пераводнай кантрольнай работы (пісалі 26 чалавек з 27): на "выдатна" – 88 працэнтаў; "добра" – 12 працэнтаў; "здавальняюча" – 0; "дрэнна" – 0.
Падагульняючая кантрольная работа (пісалі 26 чалавек з 27): сярэдняя паспяховасць па класу – 97 балаў са 100; каэфіцыент поспеху класа – 1,13 (суадносіны сярэдняга бала класа да сярэдняга бала ўзроставай групы); на "выдатна" –42 працэнты, "добра" – 58 працэнтаў, "здавальняюча" – 0, "дрэнна" – 0. Падагульняючая кантрольная работа мае высокі ўзровень складанасці, але планамерная, сістэматычная праца на працягу года ў прапанаванай метадычнай сістэме паказала, што ўсе дзеці справіліся толькі на "выдатна" і "добра".
Інфарматыка. Гэта самы любімы дзецьмі ўрок. Вельмі хвапявалася, ці спраўлюся. Дзеці асвоілі праграму першага года навучання паспяхова. Усе кантрольныя работы напісаны на "выдатна" і "добра".
Навакольны свет. Гэты прадмет, на маю думку, найбольш цяжкі. Яго задачы: сфарміраваць цэласную карціну свету; выхаваць чалавека, які ўсведамляў бы сваё месца ў ім; навучыць вучыцца.
Але як правільна адабраць патрэбны матэрыял, дзе знайсці час, каб адказаць на ўсе пытанні дзяцей?! Складана было рыхтавацца да гэтага ўрока. Але не таму, што сам прадмет цяжкі – ён вельмі цікавы. Проста не хапае метадычных ведаў.
Асабліва востра зразумела гэта пасля паглыбленых курсаў па гуманітарнаму цыклу, на якіх пабывала ў Маскве. Хацелася б, каб ужо ў пачатковых класах гэты прадмет вёў спецыяліст-прадметнік. А з задачамі падрыхтоўчага класа, лічу, справілася: сістэматызавала вопыт дзяцей, звязала ўсё з усім, пачапа вучыць мове.
Рыторыка. Гэты ўрок праводзіла з цэлым класам: хаця аўтары рэкамендавалі падзяліць клас на дзве падгрупы. Цяжкасці адчувала пры падрыхтоўцы ўрокаў толькі напачатку, бо раней ніколі не вяла гэтага прадмета. Але потым стала лягчэй. Пачала заўважаць пэўныя станоўчыя вынікі на ўроках.
Вось, на маю думку, плюсы гэтага курса: гэта ўрокі ўзаемін. Настаўнік на такіх уроках з'яўляецца субяседнікам і адначасова вучыць, гэта ўрокі маральнасці. Дзеці выхоўваюцца, прычым ненавязліва, вучацца слухаць і чуць пытанні.
Многія замкнёныя, нерашучыя, неактыўныя і сціплыя вучні на ўроках рыторыкі раскрываліся з такіх бакоў, якіх на іншых уроках проста немагчыма было заўважыць. Дзеці стасаваліся, уваходзячы ў вобраз таго або іншага героя, у той або іншай маўленчай сітуацыі.
Сінтэз мастацтваў. Да пачатку навучальнага года падручнік "Цудоўнае побач з табой" яшчэ не выйшаў з друку. Па рэкамендацыі О.А.Курэвінай у першай чвэрці я займалася з дзецьмі па падручніках для дашкольнікаў (2 і 3 часткі), а з сярэдзіны другой чвэрці перайшла на падручнікі "Цудоўнае побач з табой" (1 клас).
Добра, што гэты курс інтэграваны. Бо мастацтва – адзінае цэлае, усе яго віды сыходзяцца ў адзіным паняцці. Мэта курса – самаразвіццё асобы дзіцяці, выяўленне і развіццё яго творчага патэнцыялу, разуменне вучнем мэт яго ўласнай дзейнасці.
Курс складаецца з некалькіх блокаў. Асноўным з'яўляецца культуралагічны, другі блок – выяўленчы, трэці – тэхніка – тэхналагічны.
Акрамя заняткаў у класе (па падручніку і рабочаму сшытку), шмат часу ўдзяліла наведванню тэатраў, музеяў, планетарыя. У ТЮГу дзеці паглядзелі чатыры спектаклі ("Анчутка", "Чыпаліна", "Кот у ботах", "Парася, якое спявае"). У лялечным тэатры –спектакль "Чарадзейная лямпа Аладзіна". У Нацыянальным музеі гісторыі і культуры наведалі цыкл заняткаў "Далёкіх прадзедаў запавет" (падарожжа ў мінулае), на якіх дзеці былі не проста слухачамі. Яны сістэматызавалі свой жыццёвы вопыт, рабілі адкрыцці, шукалі выйсце з праблемных сітуацый. Упершыню ў жыцці ляпілі вырабы з гліны.
Пабывалі ў музеі сувязі, у музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны. Наведалі выстаўкі "...Чамадан, сакваяж, карціна, кошык, кардонка...", "Рускае мастацтва ХУІІ–ХУІІІ стагоддзяў".
Уся праграма, на жаль, пройдзена не была, бо пачалі займацца толькі ў сярэдзіне другой чвэрці. Думаю прадоўжыць вывучэнне гэтага прадмета ў наступным годзе.
Год працы па адукацыйнай сістэме "Школа 2100 – Беларусь" паказаў: мы на правільным шляху. Найбольш удалыя бакі праграмы, на маю думку:
– наяўнасць па кожнаму прадмету падрабязных метадычных рэкамендацый;
– камфортнасць (прынцып мінімакса, варыятыўнасць);
– задаволенасць дзяцей і бацькоў;
– пасля першага года навучання – добрыя і выдатныя вынікі.
У пацвярджэнне правільнасці выбранага мной шляху па выкарыстанню новых тэхналогій у навучанні хачу прывесці меркаванні бацькоў, выказаныя ў анкетах:
" … не рачараваны, бо дзіця ходзіць у школу з задавальненнем і заданні дома выконвае толькі па ўласнай ініцыятыве, а калінікалі нават празмерна. Чытае з задаваьненнем і прымушае бацькоў слухаць. Прагрэс відавочны!"
"...праграма добрая, дае магчымасць дзіцяці праявіць свае здольнасці. Прадметы выкладаюцца ў цікавай і жывой форме. Заданні выконвае з ахвотай".
Алена ВАСІЛЬЦОВА,
настаўніца
пачатковых класаў
сярэдняй школы №4
Мінска.